ايااۋلى ۇستازدارىم – اكادەميك ي.قاراقۇلوۆ، پروفەسسور ك.وتەگەنوۆا،
پروفەسسور ق.ماكيروۆ، پروفەسسور ح.مىرزاليوۆاداي ‑
عۇلامالاردى ەسكە الىپ، 100-جىلدىقتارىنا ارنايمىن.
ۇجدان.
مۇڭلى ارمان
الماتىنىڭ مامىراجاي جازى. بۇل كەزدە الاساپىران اپاتى مەن قاسىرەتى مول بولعان، حح‑شى عاسىر دا ورتاسىنان اۋىپ بارا جاتقان. نە ءتۇرلى كەساپاتتاردى باسىنان كەشكەن كەڭەس ەلى دە، ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس لاڭىنان ەندى‑ەندى كوتەرىلە باستاعان. سول كەزدەگى مەكتەپ بىتىرگەن ۇلاندار، كومۋنيستتىك پارتيانىڭ شاقىرۋىمەن، اۋىل شارۋاشىلىعىندا ەكى جىل جۇمىس ىستەپ، 1959‑شى جىلدىڭ جازىندا جوعارعى وقۋ ورىندارىنا تۇسۋگە تالاپتانۋ دا ەدى. مەن دە وسى جىلى، مۇڭعا تولى، قۇپيالى ءسابي ارمانىمدى ارقالاپ، ادام دارىگەرى بولاماقشى بوپ الماتىعا كەلگەن ەدىم. ءسىرا، مىنا استارلى سوزدەردەن، وقىرماندا ءارتۇرلى ساۋالدار تۋۋى دا مۇمكىن‑اۋ؛
ءيا‑ءا، نەگە مۇڭعا تولى ؟..
نەگە قۇپيالى ءسابي ارمان ؟..
‑ نەگە، داراگەرلىكتى تاڭدايدى ؟ – دەيتىن، ساۋالداردىڭ سىرىن اشا كەتكەن ءجون سياقتى.ويتكەنى، مۇنىڭ ءوزى – بۇكىل تاعدىرىمنىڭ كىلتى دەسەمدە بولادى...
‑ ءيا‑ءا.، شىنىندا دا، بۇل – قاپالى دا، قاپىرىقتى ۋاقيعا ەدى ؟! سوعىس الاپاتى جاڭا ءبىتىپ، مەنىڭ جەتى جاسار شاعىمدا، ەكى بىردەي اعالارىم ؛ ‑ ءبىرى – ون توعىز جاسىن دا؛ ‑ ەكىنشىسى – ون جەتى جاسىن دا، ون‑اق كۇن ارالاپ دۇنيە سالعان بولاتىن.اسىرەسە، سوۆەت‑بەك اتتى اعاتايىم قايتقاندا، ەڭىرەگەن جاسىم توقتاماي، شوشىنا جۇرەكسىنسەمدە شىمىلدىقتىڭ ارعى جاعىندا جاتقان مايىتكە كىردىم دە، بەتىن اشقان بويى مەلشيىپ تۇرىپ قالعانداعى بالا سەزىمىمدى، ءدال باسىپ ايتۋ قيىن. سوندا، ولىمنەن – شوشىنسام دا، اجالمەن – كۇرەسۋدى، كەلەشەك ارمانىمداي سەرت بەرىپ شىققانداي ەدىم. مىنە سول، مۇڭعا تولى، قۇپيالى ارمان، الماتىنىڭ دارىگەرلىك ينستيتۋتىنا اكەپ تۇر. بولماسا، جەتىنشى كلاستان باستاپ – شاعىن سۋرەتتەمە، ولەڭ‑تاقپاقتارىم اۋدان جانە وبلىس گازەتتەرىندە جاريالانا باستاعان بولاتىن. وسىعان قاراماستان، مەنىڭ بار ارمانىم – دارىگەر بولىپ، مەزگىلسىز كەلەتىن اجالمەن – كۇرەسۋ ەدى. ءبىراق، مۇنىڭ اسۋ بەرمەس قيىندىعى، شەت ءتىلىنىڭ سىناعى بولاتىن. ويتكەنى، ورتا مەكتەپتە شالا‑پالا نەمىس ءتىلىن وقىعان ەدىك...
«ادامدا – تاعدىر بار» ‑ دەگەنگە قالاي سەنبەسسىز ؟! شىنىمدى ايتسام، نەمىس تىلىنەن ساۋاتىم جوق بولاتىن. ايتەۋىر، نارتاۋەكەل!..
بۇل كەزدە بودانداۋشىلاردىڭ دا ارى ويانىپ، ۇياتى بەتتەرىن كۇيدىردى مە ؟ قالاي دەسەكتە، بۇل جىلدارى قازاق مەكتەبىن بىتىرگەندەر ‑ سىناقتى – قازاق تىلىندە تاپسىرا باستاعان. نەگىزگى پاندەرى حيميا مەن فيزيكانى وتە جاقسى تاپسىرىپ، شوشىنىپ جۇرگەنىم ورىس پەن نەمىس تىلدەرى بولاتىن. ورىس تىلىنەن ‑ سۇقباتتاسۋ بولسا، نەمىس تىلىنەن – سىناق تاپسىرتادى ەكەن. «تاۋەكەل ءتۇبى – جەل قايىق» ‑ دەگەندەي سىناققا كىرىپ بەلەت السام، اللانىڭ ءساتى بولار، جاتتاپ العان «Am ticھ – زا ستولوم» ‑ دەيتىن، شاعىن تاقىرىپتىڭ قولىما تۇسكەنىنە نە دەرسىز ؟ بۇل كەلمەسە، مۇلدەم قاراڭ ەدىم عوي. مىنە، اللانىڭ جارىلقاۋىمەن، وسىلايشا دارىگەرلىك ينستيتۋتقا ءتۇستىم. جالپى، دارىگەرلىك ماماندىقتىڭ ‑ وقۋى دا قيىن، قىزىمەتى ‑ وناندا بەتەر جاۋاپتى ەكەنىن ەرەكشە ايتقان ءجون. ونىڭ ۇستىنە، دارىگەرلىك ماماندىق تا، ‑ جازۋشى ‑ اقىن – سۋرەتشى – كومپوزيتور ‑ ءتارىزدى، ادام جاراتىلىسىندا وسىعان وراي تابيعي قابىلەتى بولۋى شارت ؟! كەڭەس ەلىندە ەسكەرىلمەيتىن ءبىر قاتەلىك وسى بولاتىن ! ديپلوم العاننىڭ ءبارى – جاقسى دارىگەر بولا المايدى. ويتكەنى، ادامنىڭ تەگىن دە، باقسى‑بالىگەرلىك نەگىزى بولۋى قاجەت.
مەدينستيتۋتقا ءتۇستىم! ەندىگى ماسەلە، جاتپاي‑تۇرماي ساباق وقۋ ؟!.. ايتپەسە، ءبىرىنشى كۋرستىڭ اياعىندا ‑ بەس فاكۋلتەتتەن 190‑200‑دەن قازاق بالالارى ورىس تىلىندەگى وقۋدى يگەرە الماي ‑ ينستيتۋتتان شىعىپ قالادى ەكەن. وسىنى ەستىگەن بىزدەر تاۋلىگىنە 3-4 ساعات قانا ۇيقتاپ، كۇنى‑ءتۇنى ساباق جاتتايمىز. اسىرەسە، ءبىلىپ تۇرعان حيميا مەن فيزيكانى ورىسشا ايتىپ بەرە الماي قينالاتىنىمىزدى ايتساڭىز شى ؟! سوندا عانا ‑ بوداندىق – قۇلدىق – تەڭسىزدىك – دەگەننىڭ نە ەكەنىن تۇسىنە باستادىق. ءوز ەلىڭ دە ‑ ءوز ءتىلىڭ دە سويلەي الماۋدىڭ قاسىرەتىن شەكتىك...
وقۋداعى ۇلگىرىمىم جاقسى بولعاندىقتان، ەكىنشى كۋرستەن ينستيتۋتتىڭ كومسومول كوميتەتىنە تارتتى. بۇل قوعامدىق كوزقاراسىمدى تەرەڭدەتىپ، ازاماتتىق ساناما ىقپال ەتكەنى راس. كوپ نارسەگە كوزىمىز اشىلا باستادى. ءارتۇرلى جايدى اشىق كوتەرىپ، ۋاقىت تىنىسىن اڭعارۋ بايقالاتىن. ماسەلەن، ‑ ينستيتۋت باسشىلىعىن دا، پارتكوم دا، نە دەكاناتتار دا ‑ بىردە‑ءبىر قازاق كادىرىنىڭ كورىنبەۋى، ءوز وتانىڭداعى كەمسىنۋدىڭ كورىنىسىندەي سەزىلەتىن. ءتىپتى مۇنى، تۇڭعىش رەت ينستيتۋت كولەمىندە كوتەرگەن دە، كوميتەت كومسومولى بولدى. سەبەبى، وسى جىلدار دا، كومسومول كوميتەتتەرىنە باتىل دا ەركىن قيمىلداۋعا نۇسقاۋ بەرىلىپ، ‑ «جاستار ماسەلەسىن – جاستار وزىدەرى شەشسىن» ‑ دەيتىن باعدارلاما ومىرگە ەنىپ جاتقان. بۇل جاستاردىڭ بەلسەندىلىگىن كوتەرىپ، ينسيتيتۋتتا دا، جاتاحانادا دا، جاڭاشا قيمىل‑ارەكەتتەردىڭ ۇيتقىسى بولدى. وسىنداي جاڭاشىلدىقپەن دۇنيەگە كەلگەن جاقسى ءىستىڭ ءبىرى، ينستيتۋتتىڭ جانىنان ۇيىمداستىرىلعان – كوركەمونەرپازدار ‑ ۇجىمى بولدى. مۇندا مۋزىكا قۇرالدارىنىڭ؛ ‑ دومبىرا، بايان، قوبىز، كۇيساندىق، سىبىزعى، شەرتەر، حور – ۇيىرمەلەرى جۇمىس ىستەي باستادى. ينستيتۋتتىڭ كومسومول ۇيىمىنىڭ جەتەكشىلىگىمەن جاسالعان كوپتەگەن جاقسى ىستەر، تەك ينستيتۋتتا عانا ەمەس، اۋدان مەن قالا كولەمىندە دە ايتىلا باستالدى. مەدينستيتۋتىنىڭ ۇلت اسپاپتار وركەستورى مەن انشىلەرى رەسپۋبليكاعا دا بەلگىلى بولا باستادى. كەشەگى تاتيانالارىمىز وسى كەزدە شىققان. ولاردىڭ دومبىرامەن قازاقتىڭ حالىق اندەرىن ناقىشىنا كەلتىرە ورىنداعاندارىن، كوپشىلىك قاۋىم ىستىق ىقلاستارىمەن قابىلداعان ەدى. وسىلايشا، ينستيتۋت كومسومول كوميتەتىنىڭ بەدەلى ارتىپ، اۋداندىق دەڭگەيدەگى قۇقۇق بەرىلگەن سوڭ، ونىڭ ءى‑ءشى جانە ءىى‑ءشى حاتشىلارى ايلىق الىپ قىزىمەت ىستەدى. بۇل كەزدە، 1964‑1965 جىلدارى، مەن كومسومول ۇيىمىنىڭ ءى‑ءشى حاتشىسى قىزىمەتىن اتقارعان ەدىم. وسى جىلدارى ينستيتۋت جانىنان مانشۇكتىڭ مۋزەيى اشىلىپ، بوداندىقتان بۇيىعىپ قالعان جاستاردىڭ ەڭسەسىن كوتەرۋگە كوپ اسەرىن تيگىزدى...
مەدينستيتۋتتاعى بۇل وزگەرىستەردىڭ پارمەندى بولۋىنا
وزگەرىستەر. جەتەكشىلىك ەتكەن، وسى جىلدارى موسكۆانىڭ
2ء-شى مەديسينا ينستيتۋتىنان – الماتى ينستيتۋتىنا عىلىم جونىندەگى پرورەكتورى بوپ كەلگەن – پروفەسسور قۋانىش امانباي ۇلى ماكيروۆتىڭ ‑ ورنى بولەك بولاتىن. بۇل ادام گۆارديا پولكوۆنيگى، كەزىندە تەگاران كونفەرەنسياسىنا قاتىسقان، اسا ءبىلىمدى دە وتكىر ادام ەدى. پروفەسسور ق.ا.ماكيروۆتىڭ اقىلداسىپ كەڭەسەتىن ادامى، بۇرىن ەكى دۇركىن رەسپۋبليكادا دەنساۋلىق ساقتاۋ ءمينيسترى بولعان، اتاقتى اكادەميك يشانباي قاراقۇل ۇلى قاراقۇلوۆ ەدى. ءبىراق، بۇلار كەزكەلگەن ىسكە – جابىق باسشىلىق ەتتى دە، بىزدەر – جاستار ۇيىمى ماسەلەنى اشىق جۇرگىزۋشىلەر بولدىق. وسى تۇستا ىستەلگەن شارۋالاردى قىسقاشا ايتساق، 1962–1963 وقۋ جىلى – ينستيتۋتتاعى وقۋ ءىسىنىڭ پرورەكتورى – پروفەسسور ا.ا.سۇلەيمەنوۆ تاعايىندالدى، ينستيتۋتتىڭ پارتكومى – دوسەنت م. قۇنانتايەۆ سايلاندى،، ەمدەۋ فاكۋلتەتىنىڭ دەكانى – دوسەنت ا.ع. سەرعازين، بالالار فاكۋلتەتىنىڭ دەكانى دوسەنت م.ع. سەيتقامزين، ستوماتولوگيا فاكۋلتەتىنىڭ دەكانى – ق.ش. شاكەنوۆتەر بەكىتىلىپ، مىنە بۇلار تۇڭعىش باسشىلىققا كەلگەن قازاق ماماندارى بولدى. بۇل – بۇكىل مەديسينا سالاسىنداعى جاڭا لەپ، اسا باتىل جاڭالىق دەۋگە بولادى. ەندىگى ەڭ اۋىر شارۋا، كوكتەم كەلىسىمەن لارداي شۋلاپ، ينستيتۋتپەن حوشتاساتىن قازاق جاستارىنىڭ ماسەلەسى ەدى. بۇل ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن، ماماندىققا قاتىسى جوق، ءبىرىنشى كۋرستەگى – فيزيكا، حيميا، تاريح، پوليتەكونوميا، عىلىمي كوممۋنيزم – پاندەرىن قازاقشا وقىتۋدى كوتەرە باستادىق. ءالى دە، جوعارىداعىلار – جابىق ىستەپ، بۇل ماسەلەنى دە ‑ اشىق كوتەرۋشىلەر، كومسومول كوميتەتىندەگى بىزدەر ەدىك. كومسومول ۇيىمىنىڭ ءى‑ءشى حاتشىسى رەتىندە، مەنىڭ ارتىمدا كگب‑نىڭ اعا ليتينانتى ءجۇردى. ءبىراق، ونىڭ «قورتىندى انىقتاماسىندا» قازاق گرۋپپاسىن اشۋدىڭ قاجەتتىگىن ايتىپ، قارجى جاعىنان ۇكىمەتكە ۇلان‑اسىر پايداسى مول ەكەنى ءتۇسىندىرىلىپتى. ويتكەنى، ءبىر جىل وقىپ شىعىپ قالاتىن 190–200 ستۋدەنتتىڭ ءارقايسىسىنا ميلليونداعان قارجى شاشىلادى ەكەن. مۇنى ينستيتۋت بويىنشا تالقىلاپ، ‑ بەس فاكۋلتەتتىڭ ءارقايسىسىنا ءۇش گرۋپپادان، جوعارىدا كورسەتىلگەن پاندەردى قازاقشا وقىتاتىن ون بەس گرۋپپا ‑ ەكسپەريمەنت رەتىندە اشىلاتىن بولدى. بۇل شەشىمنىڭ پايداسى كەلەسى جىلى‑اق كورىنىپ، ينستيتۋتتان بار بولعانى 10-عا دا جەتپەيتىن بالالار شىعارىلدى. ونىڭ كوپشىلىگى ءتارتىپ بۇزعان ستۋدەنتتەر ەدى. ءبىزدىڭ باتىل جاسالعان يننوۆاسيامىز – بۇكىل قالا بويىنشا، اسا ۇلكەن سەنساسيا بولدى. كوپ ۇزاماي وسى پاندەردىڭ كافەدرا مەڭگەرۋشىلەرى دە، ەكى ءتىلدى بىلۋگە ءتيىستى بولىپ، بارلىعىنا قازاق ءتىلدى عالىمدار باسشىلىق ەتە باستادى. ايتسەدە، مۇنىڭ ءبارى وپ‑وڭاي، ىڭ‑شىڭسىز ءجۇرىپ جاتقان جوق. اسىرەسە، ورىس تىلدىلەرگە ۇنامايتىندىقتان، ينستيتۋتتا ءارتۇرلى سوزدەر دە كوپ. ءبىراق، فاكتىنىڭ اتى – فاكتى ەمەس پە، بولعان ءىستىڭ جاقسىلىعىن كورىپ كۇمىلجىگەندەرىمەن، كۇڭكىلدەپ قازاقشا وقىتۋدان ۇرەيلەنەتىندەرىن اشىق ايتىپ ءجۇردى...
كوتەرىلە باستاعان كەلەسى ءبىر ماسەلە، ينستيتۋتتا قازاق دوكتورلارىنىڭ دايىندالماي جاتقانى بولاتىن. مۇنى جىل سايىن ينستيتۋتتىڭ پارتيا جينالىستارىندا، سول پروفەسسورلاردىڭ وزدەرى ءجيى كوتەرىپ ءجۇردى. ءبىراق، ورىسى دا، قازاعى دا شۋىلداسادى دا، تۇك بولماعانداي قويا سالادى. ءتىپتى، جينالىستان كەيىن، مۇلدەم ۇمىتىپ تا كەتەتىن. ايتسەدە، ينستيتۋتقا «ورتالىق عىلىمي لابوراترويا» (سنل) قاجەتتىگى دە، ءتىپتى جىلدا ايتىلاتىن «دوكتورانتۋرالىق دەمالىس» بەرۋ دە، ءسوز بۇيدادان اسالماي جۇرگەنى انىق. بۇل ماسەلەلەردىڭ جىل سايىن ينستيتۋتتىڭ جالپى جينالىسىندا ايتىلعانىمەن، نە سەبەپتەن شەشىلمەي كەلە جاتقانى جايلى، رەكتورات تا ءتىس جارىپ اڭگىمە قوزعاعىسى كەلمەيتىن. مۇنىڭ سەبەپتەرىن ەستۋگە، اسىرەسە بىيىلعى جينالىستا جاس كوممۋنيستەر تاعىدا بەلسەندىلىك كورسەتتى. ءبىراق ولارعا ناقتى جاۋاپ بەرگەن ەشكىمدە بولعان جوق. كوپ جىلدار بويى، تىم ۇزاق ۋاقىت ينستيتۋتتىڭ رەكتورى بولعان ر.ي.ساماريننىڭ ورنىنا كەلگەن، دەنساۋلىق ءمينيستىرىنىڭ ورىنتاعىن اۋىستىرعان س.ر. قارىنبايەۆ تا، مۇنى شەشۋگە اسىقپايتىن ءتارىزدى. سوندىقتان بولار، بۇل ماسەلە بىردە، كومسومول كوميتەتىنىڭ بيۋروسىندا قارالىپ، قىزۋ تالقىعا تۇسكەنى جايلى اڭگىمە ينستيتۋت كولەمىندە ايتىلا باستالدى...
ۇلكەن بايىلعى 1964‑ءشى جىلدىڭ كۇزى دە قارقىندى باستالىپ
جارىلىس. كەتتى. بۇل كەزدە ينستيتۋتتىڭ كومسومول ۇيىمىنىڭ
بەدەلى اسقاقتاپ تۇرعان. اسىرەسە، بىلتىرعى كۇزدە «تىڭ شتابىن» كومسومول كوميتەتى ءوز يەلىگىنە الىپ، بۇرىنعىداي ءار فاكۋلتەتكە باسشىلىققا بولىنگەن ۇستازدار توبى (پروف. سەرەتكين، دوسەنت رۋساكوۆ، پودپوكوۆنيك كريۆۋشين، دوسەنت كوتوۆ، اسسيستەنت ۋتەشوۆ) تۇگەلىمەن، «تىڭ شتابىنىڭ» باستىعىنا باعىناتىن بولدى. سوۆەت اۋداندىق پارتيا كوميتەتى مەن كومسومول ۇيىمى «تىڭ شتابىن» باسقاراتىن ادامنىڭ كانديداتۋراسىن وزدەرىنىڭ بيۋروسىندا قاراپ، ينستيتۋتتىڭ كومسومول ۇيىمىنىڭ ءى‑ءشى حاتشىسى، ەمدەۋ فاكۋلتەتىنىڭ 6-شى كۋرس ستۋدەنتى سوۆەت‑حان عابباسوۆتى تاعايىنداعان بولاتىن. سول جىلى ينستيتۋت ستۋدەنتتەرى سەلينوگراد وبلىسىنىڭ ءۇش اۋدانىنا (بارانقۇل، قورعالجى، ەركىنشىلىك) ءبولىنىپ، ەڭبەك سەمەسترىن جەمىستى اياقتاپ، ءۇش اۋداننىڭ دا ‑ اۋىسپالى قىزىل تۋلارىن ‑ جەڭىپ اكەلگەن ەدى. بۇلارمەن قاتار ەگىن جيناسقان، موسكۆانىڭ – ماي، كييەۆتىڭ – پوليتەح ينستيتۋتتارىنان كوشىلگەرى وزىپ، ەڭبەك جانە ءتارتىپ كورسەتكىشتەرىمەن، بۇكىل وبىلىس كولەمىندە ۇلگىلى اتاندى. سول كەزدەگى سەلينوگرات وبكومنىڭ ءى‑ءشى حاتشىسى س.ب.نيازبەكوۆتىڭ تىكەلەي قامقورلىعى ارقاسىندا، مەدينستيتۋتتىڭ كوپ ستۋدەنتتەرى ماراپاتتالىپ، «تىڭ شتابىن» باسقارعان س.عابباسوۆقا «تىڭ جانە تىڭايعان جەردى يگەرۋ» مەدالى كەڭەس وداعى پرەزيدۋمىنىڭ شەشىمىمەن تاپسىرىلدى.الماتى مەديسينا ينستيتۋتى ءوز ستۋدەنتتەرىنىڭ بۇل تابىسىن،قالا مەن اۋدان پارتيا‑كومسومول باسشىلارىن شاقىرا وتىرىپ، تىڭ جەرىنەن جەڭىپ اكەلگەن ءۇش بىردەي تۋدى ساحانانىڭ تورىنە جەلبىرەتە جايىپ، سالتاناتتى تۇردە مەرەكەلى كەشتەرىن وتكىزدى. مىنە وسىنداي ابرويمەن جۇمىس ىستەپ جاتقان ينستيتۋتتىڭ كومسومول ۇيىمىمەن رەكتورات پەن پارتكوم دا قويان‑قولتىق جۇمىس ىستەۋگە ۇيرەنە باستاعان. ينستيتۋتتاعى ستۋدەنت ماسەلەلەرىن تۇگەلدەي كومسومول ۇيىمى وزدەرى شەشەتىن جاعدايعا جەتكەن بولاتىن. ءتىپتى، ءىرى قالالارداعى (موسكۆا، لەنينگراد، كييەۆ، لبوۆ ت.ب.) ماقساتتى اسپەرانتۋرالارعا جىبەرۋدى دە، الدىمەن كومسومول كوميتەتى قاراپ ۇسىناتىن ەدى. كومسومول ۇيىمىنىڭ مۇنداي بەدەلى، بۇكىل ستۋدەنتتەر قاۋىمىنىڭ بەلسەندىلىگىن كۇشەيتە ءتۇستى. ستۋدەنتتەر اراسىنداعى وقۋ ۇلگىرىمى مەن ءتارتىبى بۇرىن‑سوڭدى بولىپ كورمەگەن جەتىستىكتەرگە جەتتى. جاستارمەن جۇمىس جۇرگىزۋ ماسەلەسى جايىندا، باسقا ينستيتۋتتاردان ءىس‑تاجريبە الماسۋعا كەلەتىن قوناقتار دا كوبەيە ءتۇستى. وسىلايشا مامىراجاي كۇي كەشىپ جاتقان ينستيتۋتتا، ۇلكەن جارىلىستىڭ سيپاتىنا ءتان، مىناداي ءبىر ۋاقيعا باستالىپ كەتتى. ول باستابىندا جايباراحات كۇيى، بىلايشا وربىگەن ەدى...
ءبىر كۇنى ينستيتۋتتا بولعان جالپى پارتيا جينالىسىنان كەيىن، لەنيندىك ستەپەنديات، كومسومول كوميتەتىنىڭ اكەدەمسەكتورىن باسقاراتىن كوليا حۆان ءۇش بەتكە جۋىق جازىلعان ماقالانى اكەپ كورسەتتى. بۇل ‑ كەشەگى پارتيا جينالىسىندا ءسوز بولعان، باياعى – سنل – دوكتورانتۋرا – كادر ماسەلەسى جايىندا جازىلىپتى. ماقالانى كوليا ەكەۋمىز قاراپ شىققان سوڭ، اقىلداسۋ ءۇشىن پرورەكتور ق.ا. ماكيروۆ پەن پروفەسسور ي.ق.قاراقۇلوۆقا جازىلعان ماتەريالدى اكەپ كورسەتتىك. ولار تانىسقاننان كەيىن، بىزدەردى شاقىراتىن بولىپ شىعارىپ سالدى. بىرەر اپتا وتكەن سوڭ اكادەميك ي.ق.قاراقۇلوۆتىڭ كابينەتىندە – پرورەكتور‑پروفەسسور ق.ا.ماكيروۆ، كوليا حۆان جانە مەن – تورتەۋمىز ماقالاداعى ماسەلەلەردى پىسىقتاۋعا جينالدىق. ماقالانىڭ كولەمى ەكى ەسەدەي ءوسىپ، ماشينكاعا باستىرىلىپ قويعان ەكەن.
ءسوز باستاعان پروفەسسور ق.ا.ماكيروۆ:
قۇرمەتتى باۋىرلارىم سوۆەت‑حان مەن كوليا، سىزدەردىڭ ازاماتتىق بەلسەندىلىكتەرىڭىزگە العىس ايتامىن. كوپتەگەن جاقسى ىستەردى اتقارىپ تا جۇرسىزدەر ؟! مىناۋ كوتەرىپ وتىرعان پروبلەما، بۇرىنعىلاردىڭ قاي‑قايسىسىنان دا، ماڭىزدى دا كۇردەلى ەكەنى راس. كورسەتىلگەن ماسەلەلەر، تەك فاكتىمەن عانا جازىلۋى كەرەك. سوندىقتان، مەن ءبىراز نارسەلەردى وزگەرتىپ، ءبىراز دۇنيەلەردى قوسىپ جازعاندى ءجون كوردىم. مىنەكي، وقىشى ؟ – دەپ كولياعا ۇسىندى. قىبىر ەتپەي تورتەۋمىز دە تىڭدادىق ؟! پىكىردى الدىمەن باستاعان يشەكەڭ :
بارلىعىدا ايتىلىپ جۇرگەن ماسەلەلەر ەكەن. جاقسى جازىلىپتى ؟! ەشكىمنىڭ اتىنا جالعان سىن ايتىلماعان. كوتەرىلىپ وتىرعان پروبلەمانىڭ قاجەتتىگى ءسوزسىز ! ىسكە ءسات ! – دەپ ءسوزىن اياقتادى.
بىزدەر دە كەلىستىك. «ماقالا» ‑ دەۋدىڭ ورنىنا، ‑ «اشىق حات» ‑ دەپ «پراۆدا» گازەتىنە جىبەرىلەتىن بولدى.
ءبىرىنشى – مەنىڭ اتى‑ءجونىم، ەكىنشى – كوليا حۆان جازىلاتىن بولدى. ازدى‑كوپتى وزگەرىستەردى تۇزەتىپ، ەرتەڭ دايىندالىسىمەن‑اق جىبەرىلەتىن بوپ شەشىلدى. وسىلايشا، بۇل شارۋا دا ىسكە قوسىلىپ كەتتى. تاعدىرى قالاي بولاتىنىن كەلەشەك كورسەتەدى...
زىمىراپ ءوتىپ جاتقان ۋاقىت. قىسقى كانيكۋلدان ورالىپ جاتىرمىز. اناداعى بىزدەر جىبەرگەن حاتتان ەش حابار جوق. مەن بىيىل ينستيتۋتىمدى بىتىرەتىندىكتەن، كومسومول ۇيىمىنىڭ ەسەپتى جينالىسىنا قىزۋ ازىرلەنۋ ۇستىندەمىز. مۇنى جاقىندا بارىپ، الماتى قالالىق كومسومول ۇيىمىنىڭ ءى‑ءشى حاتشىسى ورازبايەۆ تەمىرلانمەن اقىلداسىپ تا كوردىم. ەڭ باستى ماسەلە، ولاردان مەنىڭ ورنىما قازاق تاعايىندالۋىن سۇرادىم. بۇل ماسەلەگە بىيىل پارتكومنىڭ حاتشىسى بولىپ سايلانعان ا.س. كولداشوۆتىڭ قارسىلىعى بارىن ايتتىم. قىزۋقاندى تەمىرلان:
‑ كومسومول حاتشىلىعىنا كىمدى قويۋدى‑ كومسومول ۇيىمى ءوزى شەشەدى. ساسپا ! ءوزىڭ ۇسىناتىن كانديداتۋرانى ازىرلەي بەر ؟! – دەپ جەلپىنتكەندەي بولدى.
مەن، سوندا دا ۋاقىتتىڭ تىعىزدىعىن ايتىپ:
‑ ايتسەدە، كەشىرىڭىز ؟! ءقازىر ۋاقىت تاۋىپ عيبات اعامىزعا (مىرزاعالييەۆ) كىرىپ شىقساق جاقسى بولار ەدى. وبكوم كومسومولدىڭ باتاسىن الساق، ەشكىمدە قارسى بولا قويماس، ‑ دەپ ءوتىندىم. تەمىرلان بىردەن عيباتپەن سويلەستى دە؛ ‑ ءجۇر كەتتىك،‑دەدى. عيبات اعامىز قولدايتىندىعىن جانە ا.س.كولداشوۆپەن ءوزى سويلەسەتىنىن ايتىپ، بىزدەردى شىعارىپ سالدى. وسىلاي كەلىسكەننەن كەيىن، فراماسەپتيكالىق فاكۋلتەتتىڭ كومسومول ۇيىمىن باسقارىپ جۇرگەن كەڭەسباي ۇشبايەۆتى شاقىرتىپ ەدىم، ونى اپتەكار ەتىپ، «شەلەكتىڭ» اپتەكاسىنا ءبولىپ جىبەرىپتى. وسى ماسەلەمەن ينستيتۋتتىڭ رەكتورى س.ر. قارىنبايەۆپەن سويلەسىپ ەدىم، ول اقىلداسۋعا ا.س.كولداشوۆتى شاقىرتتى. تەكەتىرەسكە تولى ۇزاق اڭگىمەدەن كەيىن، ولار مەنىڭ پىكىرىمە كەلىسكەندەي بولىپ، ك.ۇشبايەۆتى دايىنداۋعا رۇحسات الدىم. ءوزى پىسىق تا نامىسكەر، بىلەتىنى مول كەڭەسباي ۇشبايەۆ، الداعى كومسومول ۇيىمىنىڭ كونفەرەنسياسىن ازىرلەسۋگە كىرىسىپ كەتتى. ونىڭ ينستيتۋتتى ءبىتىرىپ، قولىنىڭ بوساعانى، ءتىپتى بىزدەر ءۇشىن جاقسى بولدى. دايىندىق جۇمىستارىن دوڭگەلەتىپ جىبەردى. ءسويتىپ، 1965‑ءشى جىلدىڭ اقپان ايىنىڭ اياعىنا تامان، كەڭەسباي ۇشبايەۆتى – الماتى مەديسينا ينستيتۋتى كومسومول ۇيىمىنىڭ ءى‑ءشى حاتشىسى ەتىپ تاعايىنداپ، ارقالاعان اۋىر جۇگىمنەن قۇتىلىپ، قولىمنىڭ بوسعانىنا ەرەكشە قۋاندىم. ويتكەنى، الدا ‑ بەس ساباقتان مەملەكەتتىك سىناقتى تاپسىرۋ تۇرعان بولاتىن...
بىزدەرگە كەڭەسباي ۇشبايەۆتى تاڭداۋ، شىن مانىندە وتە ءساتتى بولىپ شىقتى. ونىڭ كەلەشەك ۇردىستەرى مەن بەرگەن جەتىستىكتەرى رەسپۋبليكالىق دەڭگەيگە دەيىن كوتەرىلىپ كەتتى. ول ينستيتۋتتىڭ كومسومول ۇيىمىن باسقارا ءجۇرىپ، فارماسيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتتىعىن قورعاپ، لبوۆتاعى اتاقتى پروفەسسور ۆ.ف. كرامورەنكودان دوكتورانتۋراسىن جەمىستى اياقتاپ، ‑ تۇڭعىش فراماسيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ‑ اتاعىن الدى. اسىرەسە، قوعامدىق جۇمىستاعى بەلسەندىلىگىنىڭ ارقاسىندا، الماتى مەديسينا ينستيتۋتىنىڭ پرورەكتورى جانە رەكتورى قىزمەتتەرىن اتقاردى. كوپ جىلدار رەسپۋليكاداعى اپتەك باسقارماسىنىڭ ءتوراعاسى بولىپ، ءقازىر جاڭا قوعامنىڭ باعدارىمەن، بۇكىل مەملەكەتىمىزدەگى ‑ فارماسيا ءوندىرىسىن ‑ جەتىلدىرىپ وتىر. رەسپۋبليكاداعى الدىنالۋ مەديسينا اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى، ەلى‑جۇرتىنا قايىرىمدى كاسىپكەر رەتىندە دە تانىمال. تۋعان اۋىلىنا سالدىرعان مەكتەبى مەن مەشىتى جەرلەستەرىنىڭ ايالاپ ۇستاپ وتىرعان ماقتانىشتارى دەسە بولادى...
قازاقتىڭ ءتول كۇنتىزبەسى بويىنشا، جىلباسى ناۋرىز دا كەلگەن ەدى. ءبىراق ول كەزدە، ناۋرىز مەرەكەسى دەگەن اتىمەن جوق بولاتىن. «تۋعان اي ‑ تۋراعان ەتپەن بىردەي» ‑ دەگەندەي، ناۋرىزدىڭدا ورتاسىنان اۋا باستاعان. كۇن بىردەن جىلىندى دا قالا ىشىندەگى قار كەتىپ، ءساندى الماتىمىز تازارىپ تا ۇلگىرگەن ەدى. وسى كۇندەرى سول باياعى ‑ «پراۆدا» گازەتىنە جىبەرگەن «اشىق حات» ‑ رەكتوراتقا كەلىپتى. بۇگىن ونى بىزدەرگە پرورەكتور ق.ا. ماكيروۆ حاباردار ەتتى. مىنە، وسى كۇننەن باستاپ، ارتىس‑تارتىس باستالدى دەسە بولادى.. ەرتەڭىندە رەكتورات پەن پارتكومنىڭ بىرىككەن بيۋروسىن شاقىرىپ، حاتتا ايتىلعان ماسەلەردى تالقىلاۋعا كىرىستى. ارنايى شاقىرىلعان ادامدار؛ ‑ بارلىعىدا بەلگىلى ماسەلەلەر عوي، باياعىدا‑اق شەشىلۋگە ءتيىستى ەدى ‑ دەسىپ جايباراحات تالقىلاماق سىڭاي تانىتتى. ءبىراق، پارتكومنىڭ حاتشىسى ا.س.كولداشوۆ پەن رەكتور س.ر.قارىنبايەۆ ەكەۋلەرى، جاستار تىم اسقاقتاپ كەتتى دەگەندى سىلتاۋراتىپ، اڭگىمە توركىنىن مۇلدەم باسقا ارناعا سالۋعا ىڭعاي تانىتتى.وسىنى بايقاسىمەن‑اق، ينستيتۋتتا سوڭعى جىلدارى بولىپ جاتقان جاڭالىقتاردى جاقتىرمايتىندار بىردەن باس كوتەرىپ گۋلەي جونەلدى. ءتىپتى ولار پرورەكتور ماكيروۆ پەن اكادەميك قاراقۇلوۆتى «جاستاردى بۇزۋشى» رەتىندە كىنالاي دا باستادى. مىنە وسىلاي اسا وتكىر داۋ‑دامايلار ءوربىپ، جينالىس ءتۇننىڭ ءبىر ۋاعىندا ارەڭ ءبىتتى. ۇزاق سونار تارتىسقا تۇسكەن سوزدەردى تەرمەلەمەي‑اق، بيۋرونىڭ قورتىندى شەشىمى بىلاي بولدى؛
ينستيتۋتتىڭ بۇرىنعى كومسومول ۇيىمىنىڭ ءى‑ءشى حاتشىسى، 6‑شى كۋرس ستۋدەنتى س. عابباسوۆ – پارتيا قاتارىنان شىعارىلسىن؛
پروفەسسورلەر ي.ق.قاراقۇلوۆ، ق.ا. ماكيروۆ جانە اسپەرانت ك.حۆان – دوكۋمەنتتەرىنە جازىلىپ قاتاڭ سوگىس جاريالانسىن؛
داۋىسقا قويىلعاندا 2‑داۋىس باسىمدىقپەن جوعارىداعى ۇسىنىستار قابىلداندى.
مىنەكي، وسىلايشا ينستيتۋتقا قاجەت جانە بىرنەشە جىلدان بەرى كوتەرىلىپ كەلە جاتقان ماسەلەنى، كەرتارتپا تاكاپپار توپتار ۋشىقتىرىپ جىبەردى. پراتكومنىڭ شەشىمى كوپ ۇزاماي اۋداندىق بيۋرودا تالقىلانىپ، وندا دا بولار‑بولماس باسىمدىقپەن بەكىتىلدى. ەندى بىزدەر بۇل شەشىمنىڭ دۇرىس ەمەستىگىن ايتىپ الماتى وبكومىنا قاعاز تۇسىردىك. وبكومعا جاڭادان كەلىپ جاتقان اسانباي اسقاروۆتى، جۇرت ەرەكشە باتىلدىعى مەن شەشىمدىلىگىن ايتىپ اڭىز ەتىسىپ ءجۇر. شىنىندا دا، ءبىزدىڭ ماسەلەنى قاراعان العاشقى وتىرىستا، ونان شىققان كولداشوۆ كوزى جاساۋراپ اسا كوڭىلسىز شىقتى. سودان ەدىرەڭدەپ جۇرگەن ينستيتۋتتاعى توپتاردىڭ دا ەڭسەلەرى ءتۇسىپ قالعانداي بولاتىن. ايتسەدە، وبكومنىڭ دا ناقتى شەشىمى تىم ۇزارىپ كەتتى...
التىنشى كۋرستىڭ ستۋدەنتتەرى مەملەكەتتىك سىناققا قىزۋ ازىرلىك ۇستىندە. كەيبىر ۇزىن قۇلاقتان جەتكەن حابارلار بويىنشا، قارسى توپتاعىلار مەنى گوسەكزامەننەن قۇلاتپاق كورىنەدى. وسىنى ايتىپ، جاقىندا پروفەسسور ق.ا.ماكيروۆكە كىرىپ شىقتىم. بۇل سىبىستى ول دا ەستىگەن ءتارىزدى. سوندىقتان بولار جىلدام شەشىم قابىلداپ، تۇستەڭكەيىن ساعات 16‑دا كەلۋىمدى سۇرادى
. بەلگىلەنگەن ۋاقىتتا كىرسەم، ەمدەۋ فاكۋلتەتىنىڭ دەكانى ا.ع.سەرعازين، قازاق حالقىنىڭ ماقتانىشىنا اينالىپ كەتكەن قىزدارى، پروفەسسورلار كاميلا دوس قىزى وتەگەنوۆا مەن حاديشا مىرزالي قىزى مىرزالييەۆا جانە اكادەميك ي.ق. قاراقۇلوۆتار جينالىپ وتىر ەكەن. بارلىعىدا مەنىڭ قادىر تۇتار ۇستازدارىم بولاتىن. ولار جىلى شىرايمەن قارسى الىپ، ءۇش ادامنان (ا.سەرعازين، ك.وتەگەنوۆا، ح.مىرزالييەۆا) باقىلاۋشى قۇرعاندارىن ايتتى. ولار مەنىڭ سىناقتارىما مىندەتتى تۇردە قاتىناسىپ وتىراتىندىقتارىن ەسكەرتتى. ماعان اسا ۇقىپتى دايىندالۋدى تاپسىردى. جۇزىمە جادىراي قاراعان كاميلا‑اپامىز؛ ‑ ەشتەمەدەن دە جاسقان با ؟! باۋىرىم سەنى بىزدەر ماقتان تۇتامىز. وسى وتىرعان ۇشەۋمىزدە، سەنىڭ ادىلەتسىزدىك كورمەۋىڭە كەپىلدىك بەرەمىز، ‑ دەپ ءسوزىن اياقتادى. راسىندا دا پروفەسسور كاميلا دوس قىزى وتەگەنوۆانى مەدينستيتۋتى تۇگىل، بۇكىل رەسپۋبليكا دەڭگەيىندە قۇرمەت ەتەتىنىنە سان رەت كۋاگەر بولعانىم بار. سونداي ادامنىڭ سوزىنەن كەيىن، قۋەكەڭنىڭ كابينەتىنەن قاناتتانىپ شىقتىم.
بىرەر كۇننەن كەيىن مەنى قورعاۋشى توپتىڭ قۇرىلعانى جايىندا دا، ينستيتۋت تا گۋلەگەن اڭگىمەلەر دە ايتىلىپ ءجۇردى. مەنى سىناقتان قۇلاتپاق توپتىڭ ارەكەتى، «يمانسىزدىق پيعىل» رەتىندە تانىلىپ، كومسومول جاستار اراسىندا دا تالقىلانعانى بەلگىلى بولدى. وسىنىڭ بارلىعى دا، قارسى توپتىڭ ەڭسەسىن ءتۇسىرىپ جىبەرگەندەي ەدى. ايتەۋىر، نە كرەەك، مەملەكەتتىك ەكزامەننىڭ تورتەۋىن – بەسكە، بىرەۋىن – تورتكە تاپسىرىپ، مەن دە امان‑ەسەن ينستيتۋتىمدى ءبىتىردىم. كاميلا‑اپامىز بىردە‑ءبىر ەكزامەندى جىبەرمەي قاتىناسىپ ءجۇردى. ءقازىر ماعان، مۇنىڭ ءوزى ءبىر عاجاپ ۋاقىت ءتارىزدى كورىنەدى. ويتكەنى، كەشەگى كەڭەس ۇكىمەتى زامانىن دا، قوعامدا ءتارتىپ پەن ادىلەت بولاتىن ...
شيلەنىستىڭ قارقىندى باستاعان وبكومنىڭ شەشىمى مۇلدەم
شىڭى. سىيىرقۇيمىشاقتانىپ كەتتى. سەبەبى، اسانبايدىڭ
ەكى قىزى دا مەدينستيتۋتىندا وقيتىنىن ەستىدىك. سوزىلىپ كەتكەن ءىستى پروفەسسر ق.ا.ماكيروۆ قازاقستان كوممۋنيستىك پارتياسىنىڭ ورتالىق كوميتەتىنە ءتۇسىردى. ونىڭ سونشاما ساياساتكەر تەرەڭ بىلىمدىلىگى وسى تۇستا ابدەن كورىندى.
ورتالىق كوميتەتتىڭ ەكىنشى حاتشىسى تيتوۆ باسقارعان وتىرىستا، قۋەكەڭنىڭ ءار ءسوزى مارجانداي توگىلىپ، جارتى ساعات كولەمىندە قارسى توپتىڭ قاتەلىگى تۇگىل، جاس كومۋنيستەردىڭ كوتەرىپ وتىرعان ماسەلەلەرى، تەك قولداۋداۋدى عانا ەمەس، دەرەۋ شەشۋدى تالاپ ەتەتىنىن ايتتى. بيۋرونىڭ وزىندە بىرنەشە ادام قولداپ سويلەگەندىكتەن بولار، وتىرىس ونشا ۇزاققا سوزىلماي، بىزدەردىڭ كوتەرىپ وتىرعان پروبلەمامىزدىڭ دۇرىستىعىن تانىدى. قارالعان ءىستى تەرىس باعىتقا تۇسىرگەندەرى ءۇشىن، قارسى توپقا اۋىزشا ەسكەرتۋ جاسالدى.
ەڭ كەرەمەتى، وسى ءبىر جارىم جىلعا سوزىلعان ۋاقىت ىشىندە ‑ ورتالىق عىلىمي لابوراتوريا (سنل) جۇمىس ىستەپ، قازاقتىڭ توعىز عالىمى (ءبىرىمجانوۆا، ساتبايەۆا، ساۋلەبەكوۆا، سەرعازين، يماشيەۆ، ميحايلوۆ، قابىلوۆ ت.ب.) دوكتورلىق ديسسەرتاسيالارىن قورعادى...
كۋرستاستارىمنىڭ بارلىعىدا جولدامالارىن الىپ اۋىلدارىنا اتتانىپ كەتكەلى قاشان ؟! مەنىڭ جۇمىس ورنىم ءالى دە شەشىلە قويعان جوق. ءقازىر بارلىعىمىز وسى ماسەلەمەن شۇعىلدانىپ ءجۇرمىز. ءبىراق، دۇرىس شەشە قوياتىن مينيستىرلىكتىڭ دە ىڭعايى بايقالار ەمەس. سوندىقتان، شاعىن ءوتىنىشىمدى جازىپ الىپ، د.ا. قونايەۆتىڭ قابىلداۋىنا كەلدىم. ول كەزدە پراتيا بەلەتىمەن ەش كەدەرگىسىز بارلىق جەرگە كىرە بەرەتىن ەدىك. بۇگىنگى جاعدايمەن سالىستىرعاندا الدەقايدا دەموكراتيالى ەكەنى كورىنىپ تۇر. قازىرگى استانا الاڭىندا ورنالاسقان عيماراتتىڭ تولە بي كوشەسى جاعىنا قارايتىن قاناتىندا، ديمەكەڭنىڭ كابينەتى ءتورتىنشى قاباتتا بولاتىن.
ءالى ەسىمدە، اتشاپتىرىمداي حابىلداۋ بولمەسىندە وتىرعان ورتا جاستاعى ورىس ايەلى، نە جايىندا كەلگەنىمدى سۇراپ ءبىلدى دە، قاتارىنداعى ەسىكتى نۇسقاپ، ءى‑ءشى حاتشىنىڭ كومەكشىسىنە بارۋىمدى سۇرادى. سونشاما جىلى جۇزبەن قابىلداعان ادامعا ريزاشىلىعىمدى ءبىلدىردىم دە، نۇسقاعان ەسىكتىڭ الدىنا كەپ قاراسام، ۇلكەن ەتىپ «بەكەجانوۆ دۇيسەتاي» دەپ جازىپ قويىپتى. ماعان قاراپ وتىرعان حاتشى‑ايەل ىمداعان سوڭ، باتىلدانا ءتۇسىپ ەسىكتى قاقتىم. ىشتەن ءجاي عانا «دا» دەگەن داۋىس ەستىلدى. ەسىكتى اشىپ اتتاعان كۇيى سالەم بەرىپ تۇرىپ قالدىم. ورنىنان سوزىلا كوتەرىلگەن ول، ەنگەزەردەي سۇڭعاق دەنەلى ەل اعاسى جاسىنا كەلىپ قالعان ازامات ەكەن. ونىڭ ادامعا جىلى قارايتىن قىزىلشىرايلى اق‑سارى ءوڭى سۇيكىمدى كورىندى. ول توردەگى ورنىنان تۇرىپ، ماعان ورىندىق ۇسىندى دا، ءوزى قارسىما وتىردى. شارۋامدى ايتا باستاپ ەدىم، بارلىق جاعدايدى دا بىلەتىنىن ەسكەرتتى.
ول جۇزىمە تىكتەي قاراپ؛ ‑ مۇنداي شارۋاعا نەگە ارالاستىڭ ؟ – دەدى.
مەن بىرەۋگە كۇيە جاققامىن جوق. وتىرىك تە ايتپادىم. حالىققا قاجەت، ءومىر شىندىعىن كوتەردىم، ‑ دەپ ويلايمىن. ورنىنان تۇرىپ كەتكەن ول؛
ءومىر شىندىعى... ءومىر شىندىعى، ‑ دەيسىڭ عوي.
ءيا‑ءا، اعا.
جانىم‑اۋ، ينستيتۋتتى بىتىرگەنىڭ كەشە عانا، ون ەكى دە ءبىر گۇلىڭ اشىلماعان بالاسىڭ، قىرشىنىڭنان قيىلىپ تۇسسەڭ قايتپەكسىڭ ؟
قيىلسام دا، قينالسام دا قايتەيىن ؟! استىم دا – تاعىم ، باۋىرىم دا – بالام، قولتىعىمدا ‑ پورتفەلىم جوق. ءسىرا، مۇنداي ءىستى – ءبىز سياقتىلار كوتەرەتىن شىعار... مىرس ەتىپ كۇلگەن ول؛
ءسىز سياقتى تاعىم دا ‑ باعىم دا جوق، ‑ دەپ وتىرسىڭ با ؟ زامانىڭا قارا، الدى‑ارتىڭدى ويلاۋ كەرەك. سەنىڭ ءومىربايانىڭدى دا كورگەمىن. «جەتىممىن» ‑ دەپ جەلىگە بەر مە ؟ بۇدان بىلاي ساق بول ! بۇل جولى، ساعان كومەكتەسەيىن، ‑ دەدى. الدىنداعى تەلەفوندى الىپ، الدەكىمگە ديمەكەڭنىڭ اتىنان «بۇيرىق» بەرىپ جاتتى.
ماعان جىلى جۇزبەن قاراپ؛
امان بول، حابارلاسىپ تۇر. بۇگىن بارلىق ماسەلەڭدى شەشەدى. ءقازىر. توقتاعالي اعاڭا بار، كۇتىپ وتىر، ‑ دەدى. ورنىمنان سەڭ سوققان بالىقتاي اۋىر قوزعالىپ تۇردىم دا؛
اللا جارىلقاسىن، ارداقتى اعا ! – دەپ، جانارىم جاساۋراي ءتۇسىپ، العىسىمدى ايتتىم.
ءبا‑رە‑كەل‑ءدى، ازامات بول ! – دەپ قولىن ۇسىندى. حوش ايتىستىق...
باسپالداقتان ءتۇسىپ كەلە جاتسام، تومەندە توقتەكەڭنىڭ ءوزى كۇتىپ تۇر. بۇل كىسىدە كوليا ەكەۋمىز بۇرىن ءبىر رەت بولعانبىز. وندا ول؛ ‑ ون ساۋساقتارىڭدى دۇرىس ساناي الماي ءجۇرىپ، دوكتورانتتاردىڭ سانى نە تەڭدەرىڭ، ‑ دەپ مازاقتاعان ەدى. ەندى مىنە، باسپالداقتان كۇتىپ اپ، قولىن ۇسىنعان ول؛ ‑ ءيا‑ءا، باۋىرىم كەل، ءجۇر كابينەتكە بارايىق، ‑ دەدى. ول كەلە ورىنباسارىن شاقىرىپ، بىردەن دەنساۋلىق مينيستىرىنە تاپسىرما بەردى. مىنە، ءومىر دەگەن قالاي ؟! ورىنباسارىنا ءىستىڭ دۇرىس شەشىلۋىن ۇنەمى قاداعالاپ وتىرۋدى تاپسىردى. ماعان بۇرىلىپ؛ ‑ ءقازىر بىردەن مينيسترلىككە بار، ‑ دەدى. مەن ورنىمنان تۇرىپ؛ ‑ كىمگە بارامىن، ‑ دەپ ەدىم، قولىمدى الىپ حوشتاستى دا؛
كۇتىپ الادى، ‑ دەدى. بولىپ جاتقان قۇبىلىستىڭ ءبارى ءتۇسىم سياقتى. ءوزىمدى‑ءوزىم بىلمەيمىن، دەدەكتەي باسىپ دەنساۋلىق مينيسترلىگىنە كەلدىم. و‑و، توبا ؟! ەسىك الدىندا ءمينيستردىڭ ورىنباسارى حالىق مۇساباي ۇلى، ءوزى كۇتىپ تۇر. ول مەنى يىعىمنان قۇشاقتاپ؛ ‑ جاستار، سەندەر ءبىزدىڭ كەلەشەگىمىزسىڭدەر، ‑ دەپ كوپشىك قويا باستادى. ەستىگەنىمە ءوزىم سەنبەي بەتىنە قاراسام، بۇرىنعى كەزدەسكەندەگى اجۋا‑مازاقتىڭ ءىزى جوق. مەنى ەرتىپ كابينەتىنە كىردى. ءبىراز اقىل ايتتى، ماقتادى، كەلەشەك ءجايلى ءسوز قوزعادى. سودان، جۇمىسقا قالاعان جەرىڭە جىبەرەتىنىن ايتتى. تەك، ءبىر عانا ءوتىنىشىم؛ ‑ مينيسترگە كىرىپ العىسىڭدى ايتىپ كەت، ‑ دەدى. مەنىڭ بارعىم كەلمەگەنىنە قاراماي، حاتشىسىنا ەرتىپ سوندا جىبەردى. كەلگەن بويدا ءمينيستردىڭ حاتشىسى ىشكە ەنگىزدى.
ۇلكەن كابينەتتىڭ تورىندە قارعاداي بوپ قالقايىپ وتىرعان ، مينيستر ن.و. سەنكوۆ سالەمدى الماستان؛ ‑ ءا‑ءا، عابباسوۆ دەيتىن، سەن ەكنسىڭ عوي. جالپى سەندەي ادامدى بۇكىل قازاقستان ايماعىنان الاستاۋ كەرەك، ‑ دەدى. قالاي تەبىنىپ الدىنا جەتىپ بارعانىمدى وزىمدە بىلمەيمىن؛ ‑ قازاقستانعا قاۋىپتى مەن ەمەس، ءسىز ؟! سەبەبى، مىنانداي زاماندا اۋىلدىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىن ازدىرىپ وتىرسىز، ‑ دەدىم. مەنىڭ مۇنداي سۇس كورسەتەتىنىمدى كۇتپەسە كەرەك، جاپاقتاي قاراپ؛ ‑ قالاي، قالاي ؟ –دەدى.
سولاي ! بۇل شىندىق. بۇكىل كەڭەس ەلى بويىنشا قازاقستان
تۋبەركۋلەزدەن ءبىرىنشى ورىنعا شىعىپ وتىر. بۇعان تىكەلەي كىنالى – ءسىز ! – دەدىم دە جىلدام باسىپ شىعىپ كەتتىم.
قايتتان كەلىپ ورىنباساردىڭ الدىنداعى حاتشى قىزدان «جۇمىس جولداماسىن» الدىم دا ۇيگە قايتتىم. مەنىڭ سۇرانىسىم بويىنشا ءى‑ءشى قالالىق كلينيكاعا ورديناتور‑حيرۋرگ بولىپ قىزىمەتكە ورنالاستىم. بىردەن جەدەل حيرۋرگيادا ىستەپ، ناعىز حيرۋرگيانىڭ ءىس‑تاجريبەدەگى قولدانىسىنا تاپ بولدىم. پراكتيكالىق مەديسينادا، عىلىمي ىزدەنىسپەن سىرتتاي شۇعىلدانىپ، بىردەن اسپەرانتۋراعا قابىلدامايتىن زاڭى بار.سوندىقتان، پروفەسسور ق.ا. ماكيروۆتىڭ كەڭەسى بويىنشا، حيرۋرگيا مەن ميكروبيولوگيانى ساباقتاستىراتىن تاقىرىپ ىزدەستىرە باستادىم.
قۋانىش امانباي ۇلى ءبىر كۇنى ءوزى باسشىلىق ەتەتىن ميكروبيولوگيا كافەدراسىنا شاقىرتىپ، مەنىڭ ءوزىم ىستەپ جۇرگەن اۋرۋحاناداعى حيرۋرگيا كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى پروفەسسور م.ي. برياكينمەن كەلىسىپ قويعانىن ايتتى. مىنە وسىلايشا، ەكى پروفەسور جەتەكشىلىگىمەن «سىرتتاي عىلىمي ىزدەنۋشى» رەتىندە تاقىرىبىمدى بەكىتىپ بەردى. ءسويتىپ، 1971 جىلى قىرعىز ەلىندە كانديداتتىق ديسەرتاسيامدى قورعاپ، ءۇش‑ءتورت ايدان كەيىن ديپلومىمدى الدىم. قىرعىز ەلىندەگى ءبىرىنشى وپپونەنتىم – اتاعى كسرو – عا بەلگىلى، اكادەميك يسا قوناي ۇلى احۋنبايەۆ بولعان ەدى. كانديداتتىق اتاقتى الىسىمەن‑اق، قازاقتىڭ عىلىمي‑زەرتتەۋ ەكسپەريمەنتالدى‑حيرۋرگيا ينستيتۋتىنا، اۋەلى كىشى، كوپ ۇزاماي اعا عىلىمي قىزىمەتكەر بولىپ جۇمىسقا اۋىستىم. بۇل ينستيتۋتى سول كەزدە، اتاقتى اكادەميك ا. سىزعانوۆ باسقاراتىن.
باياعىدا ەكى اعامنىڭ بىرىنەن سوڭ ءبىرى ءولىپ، سترەسكە ۇشىراعان مەن، اجالمەن كۇرەسپەك بوپ مەديسيناعا كەلگەنىمدى جوعارىدا ايتقان ەدىم. ءسىرا، اجالمەن كۇرەسۋدىڭ ءوزى، اۋىر شارۋا ەكەنى كۇن وتكەن سايىن اڭعارىلا ءتۇستى.
سول قيالدىڭ اسەرىمەن قالام الىپ، كوپتەگەن اڭگىمەلەر مەن پوۆەستتەر جانە روماندار جازدىم. 1974 جىلى كسرو جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەلىگىنە قابىلدادى. بالا كۇنگى ارمان قۋالاپ، 1985 جىلى قازاقتىڭ تۇڭعىش «كاۋسار» اتتى عىلىمي‑فانتاستيكالىق رومانىن جازدىم. ادام تاربيەسىنىڭ جاڭا ءىلىمىن جاساپ، 1991 جىلى – «ىزگىلىك الىپپەسىن»، 1995 جىلى – «حالىق پەداگوگيكاسىنىڭ نەگىزدەرى» اتتى مونوگرافيالار جازىپ، 2003 جىلى – پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى اتاعىن الدىم.
1987 جىلى – «كسرو دەنساۋلىق ساقتاۋ ءىسىنىڭ ۇزدىگى» اتانىپ، 1988 جىلى – «زايسان اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتتى» مەن «ماحامبەت سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى» بەرىلدى. وسىلايشا، ءومىر قيىنشىلىقتارىنان جاسقانباي تىرشىلىكتىڭ اششششىسى مەن ءتاتتىسىن دە كورۋدەمىز...
24.07. 2007ج.
سوۆەت‑حان عابباسوۆ، جازۋشى، مەديسينا جانە پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، كسرو دەنساۋلىق ساقتاۋ ءىسىنىڭ ۇزدىگى، پروفەسسور، قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى، شقو-سى، زايسان اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى، ماحامبەت اتىنداعى سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى، حالىقارالىق نوسترادامۋس اتىنداعى اكادەميانىڭ تولىق مۇشەسى –اكادەميك.
